مفهوم نیستی در تاریخ ادبیات

بانگاهی به مکتب ادبی گورستان

فضیل عیاض می گوید :برآن رشک می برم که ازمادر نخواهد زاد... شاید این جمله عارف معروف فضیل عیاض جدی ترین نگره انسان متفکربا جهانبینی عرفان به ماجرای مرگ است ، انچنانکه همواره ادبیات جهان  و  دگر اندیشان دنیای پیرامونش ،  انسان را به عنوان سوژه حیات درهستی  معاصرخود به صورت مهمی ازتولد تا مرگ ارزیابی کرده اند.   مرگ مفهومی است که همواره به صورت یک واقعیت انکار ناپذیر در تاریخ تفکر انسان در زمانهای  مختلف حضوری هماره پویا تر ازحیات داشته اشت . این حکم که زندگی خود بستری برای احیای نابودی می باشد بی معنا نخواهد بود اگر به این معنا برسیم که مرگ انتهای نوعی وجود است . در مطالعه تاریخ تفکر وفلسفه آنجا که نقطه تقابل اندیشه های ارسطو وافلاطون است، بحث ذهنی بودن اثرات وجود است که ارسطو آن را ذهنی وافلاطون واقعی می پندارد اما نتیجه اینکه تفکر درباره خود "وجود" از تفکری" لاوجود" شکل می گیرد. اگر ارسطو بر مبنای همین اندیشه به این نتیجه می رسیده که  مرگ واقعیتی ذهنی ست آنگاه افلاطون در تصوری کاملا صحیح بر خلاف نگاه ارسطو قرار دارد واو اثرات وجود که یکی عدم می باشد را واقعی می پندارد. حال سئوال این است که  بواقع مرگ در کجای هستی قرار دارد . حقیقت امر این است که مرگ نقطه پیدایش هر نوع تفکر فلسفی ست زیرا براین مبنا ست که ایدئولوژی ها شکل می گیرند ، براین مبناست که جهان بینی بوجود می آید ودقیقا نوع نگرش تفکرات از نوع نگاه انها به دو تناقض آشکار هستی ونیستی شکل می گیرد . در بررسی تاریخ اسطوره شما می توانید اسطوره ها را در عالم نیستی به محک بنشینید ... اسطوره ها زمانی باورمند می شوند که عامل نیستی به عنوان پایان شکل گیری وجود ازآنها حذف ونوعی ثبات هستی میابند...اسطوره شکل قوام یافته تفکر درباره نیستی ست . اماشاید همین جا بهترین نمونه نظریات فوئر باخ باشد که علت ذهنی شدن نیستی همان محکومیت در نیروهای تاریخی ست که قدرت کنترل آن را نداریم .... تاریخ تفکر درباره نیستی تنها تاریخی ست که به علت بوجودآمدن ادیان وبعد ایدئولوژی های مدرن نتوانسته هیچگاه خودرا از باورتاریخی رها کند واسیر درهمان قدرت اسطوره ای وتاریخی مانده است . اما همین جانباید از"دورکهایم "جدا شویم که ما  در بررسی امر نیستی به دومولفه ظریف امر مقدس وغیر مقدس در تفکرنیستی وابسته هستیم ... امر مقدس که دربررسی ادیان تکلیفش مشخص میشود ، اما آیا می تواند مرگ را در چگونگی امر نامقدس از نظراین فیلسوف بررسی کرد در شرایطی که اکثر ادیان مرگ را به عنوان رکنی حول محوریت خویش قرار می دهند ... . اما آیا همین امر مقدس باعث نمی گردد تا سرمنشاء بحث حول محور نیستی ازنظر ماکس وبر بسته شود. بانگاهی اجمالی به نظریات فلاسفه معاصر برمفهوم نیستی می توان به بحث درباره مکتبی ادبی رسید که مرگ را به عنوان مولفه ای اساسی در آثارشان مطرح نموده اند ، مکتب گورستان که در تاریخ ادبیات جهان خودرا متعهد به مرگ اندیشی روایی نشان داده اند.

مکتب گورستان عنوان مکتبی ست ادبی در اواسط قرن هیجدهم میلادی که توانسته با استعانت ازمولفه قوی مرگ وروایت نیستی خودرا به باوری هنرمندانه ازاین پروسه برساند ، شاعرانی همچون روبرت بلر وادوار یانک ، توماس گری  به عنوان پیشتازان این گونه سرایش هماره تعهدی مرگ گونه به ادبیات را ارائه نموده اند. مکتب گورستان اگر چه به علت نو کلاسیک بودن ومولفه های قوی انسان آنزمانی نتوانسته هنرمندانه این مقوله را به عنوان محوره ادبیات بیان نماید اما روحیه فکر واندیشه درباره مرگ خود پارامتری ست که انسان قرن هیجدهم میلادی را در چکاد اندیشه های مذهبی حول مرگ به عنوان انسانی متفاوت نشان می دهد.

توماس گری به عنوان نقطه بسامد این مکتب اولین اثر خود را در سال 1751 منتشر کرد  وبیست سال بعد مرد ... او همواره مرگ را به عنوان نقطه زایش تفکر شعری خود می دانست ... روبرت ال مک در مقدمه کتاب شناخت توماس گری به نقل ازآلدوس هاکسلی فیلسوف بزرگ معاصر نقل می کند: " جستجوی مرگ به عنوان رازی برای انسان همواره سرنوشت انسان را به گونه ای رقم زده است که آینده ای مرگ محور را رسم کند ، آینده ای که انسان رویاهایش را نبیند وتنها ذهنی موضوعی داشته باشد وتنها به موضوعی بیاندیشد که برای او رقم خورده است ."

این دیدگاه البته انسان را به جریانی می برد تا انسان دنیای بعد از مدرن با تنهایی های نشات گرفته ازنوع نگاه به مرگ خود را برای شستشویی آماده کند که دیگر به نیستی نیاندیشد همان هاکسلی در اثر جاودانه خود  دنیای   زیبای  نو روزگاری را پیش بینی می کند که انسان از علم می خواهد تا مفهوم نیستی را ازذهن او پاک کند.

اداوردیانگ  وتوماس گری

مراد ازذکر سخنان هاکسلی همان دغدغه ای ست که گری نیز درچند قرن پیش نسبت به مرگ داشته وآن را درآثارادبی خود نشان داده است . گری با توجه به تعلق خاطری که به ادبیات کلاسیک داشته است توانسته از پارامترهای این ادبیات برای حرکت به سمت تفکر خود بهره بگیرد.

گروهی ازمنتقدین معتقدند که این جریان وشعر مقدمه ای شده برای برخی جنبه های اندوهگنانه رمانتیک ها درادبیات.

شاعردیگر این مکتب ادوارد یانگ اندکی کلی تربه این پدیده می نگرد، او به جای مرگ به مفاهیمی همچون نیستی وتاریکی نیز نگاهی فلسفی دارد ، درکتاب شعرمصورش که با نگاره های زیبای ویلیام بلیک  به نام تفکر شب ، نگاه او به مرگ نگاهی آمیخته با درکی اسطوره ای ست ، او نیستی وتاریکی را با مرگ توامان کرده ونوعی باور اسطوره ای به آن بخشیده است . انسان زمانی به هراسهای تاریخی خود باور اسطوره ای می دهد که بخواهد ازدل آن " امید " را خلق کند .

اگر با استنباط هاکسلی برای دنیای امروز حذف رویاهای هراس انگیز ویا باور یانگ " امید " بخشیدن را اضافه کنیم تفکر مرگ در نگاه یانگ تفکری کلی وآمیخته با ذهن انسان اسطوره ای آنزمان می باشد .

یانگ درکنارتصاویر زیبای بلیک اولین فصل شعر بلند خودرا با " شب اول مرگ " آغاز می کند . نگاه یانگ در طول این اثر به اسطوره های مذهبی پس ازمرگ است با آمیخته هایی ازطنز وواقعیت های تلخ : " بخواب که تو دراولین شب مرگت خوابیده ای / آرام خوابیده ای ودنیارا دوباره می خواهی / می خواهی آن را دوباره ملاقات کنی /من برخواسته ام ، نمی دانم جرا بلند نشده ام / هنوز انگارجسمم خوابیده است / من برخواسته ام برای رسیدن به دریای رویاهایم /برای رسیدن ازراهی به راه دیگر ... "

یانگ در فصلهای مختلف تلاش می کند این نگاه بعدازمرگ را به شکلی اسطوره ای نمود دهد.

مکتب گورستان ازلحاظ ادبی مکتب جالب توجهی ست که حریانهای مختلف فکری وادبی را بعد ازخود نشان می دهد . انسان غربی ازنوع گریخته ازقرون وسطی شهامت بیان خود را اینگونه می گیرد ومی تواند در سیرتکاملی منطقی به خلق آثاری بپردازد که نیستی مولفه  شحاعانه بیان آن خواهد بود . اگر روزی گری و یانگ با تمهیداتی تنها ازمرگ گفته اند ، روزی نویسندگان دیگری با باوری عاری از رازآلودگی ازمرگ عریان برهنه می گویند ، گلایه می کنند وباورمند جهانبینی خودرا نشان می دهند . مفهوم امید درادبیات مدرن درباره مرگ مفهومی  فروپاشیده است و خودرا به باور شکستن می رساند.

منابع :

 1- Thomas Gray   by  Robert l . mack

2-Night Thoughts  Edward young & William black

3-Aldous Huxley,brave new word

ادبیات وتوتالیتاریسم

با تحلیلی بروضعیت ادبیات در جوامع توتالیتر

تاریخ همواره نشان داده ادبیات ناب در جوامعی ظهور می کند که آزادی به عنوان اصل محوری ماهیت آن جوامع شکل گرفته باشد ، ادبیات دروضعیت های بسته وساختهای غیر دموکراتیک به عقده ای  روانی می ماند که خود را در اشکال ساختارفکنانه یا زیرزمینی بروز می دهند .

اگر به تعریف آکادمیک جوامع توتالیتر بسنده کنیم می توان گفت جوامعی که تمامی قدرت دردست یک حزب یا ایدئولوژی خاص است واین حرب قدرتمند یا ایدئولوژی خاص تلاش می کند تا قدرت بی حد خود را در تمامی عرصه ها اعمال کند ، یکی ازاین عرصه ها مسائل ادبی ، فرهنگی ، هنری ورسانه ها می باشد که کاملا ازسوی حکومت فراگیر تحت نظارت است وهیچگونه تغییر یا دگرگونی یا خلق اثری بدون درنظرگرفتن الزامات قدرت حزب یا ایدئولوژی امکان پذیر نمی باشد .

درچنین جوامعی ادبیات به چند شکل بروز می نماید : 1- ادبیات در خدمت حکومت توتالیتر ، 2- ادبیات آنارشیستی ، 3- ادبیات مستقل

1- ادبیات درخدمت حکومت توتالیتر

ادبیات درخدمت توتالیتاریسم ادبیاتی ست که کلیه خواسته های مشروع ونامشروع حکومت فراگیر را در خود جای داده است وازاین ره آورد تلاش به انعکاس جلوه های خیالی وغیر معقول ازحکومتی می نماید که در ماهیت خودهیچگونه انعطاف ندارد . ادبیات ازاین دست خودرا زبان رسمی قدرت حاکمه می داند ودراین راه با چشمانی کاملا بسته وزبانی خاموش صرفا ازآنچه می گوید که قدرت برای او دیکته می کند ... گاهی البته تنها دیکته قدرت نیست بلکه نوع سرایش به گونه ای می شود که خود ازگردونه خواسته های حزب یا ایدئولوژی حاکم  اندکی جلوتر می زند ورهبران توتالیتر این جوامع در عجب می مانند که چنین ماهیتی فره مند داشته اند وخبر نداشتند . اینچنین است که حکومت توتالیتر برای اعمال قدرت وخشونت وفشارکه ماهیت اصلی خود را تشکیل میدهد نوعی شاهد زیبایی شناختی میابد، توگویی مثلا ترور های پلیسی وخشونت های حکومتی بافتی زیبایی شناسانه نیز می تواند داشته باشد . قهرمانان در چنین ادبیاتی کاملا پوشالی وخود ساخته در راستای تفکر قدرت می باشد وتلاش می نمایند تابا خلق هرچه بیشتر قهرمانان اینگونه نوعی باور برمبنای تفکر ایدئولوژیک آن ایجاد کنند. کم کم مخاطبان چنین ادبیاتی بر این باور می رسند که مثلا فلان قهرمان فلان داستان واقعیتی انکارناپذیراست ونمی شود دراین چهارچوب حتی انتقادی ساده کرد. نقددرادبیات توتالیتر وجودخارجی ندارد زیراپس ازمدتی ادبیات این جوامع به ارزشهای آن مبدل می شود وانتقاد از ارزشهای حکومتهای توتالیتر غیر ممکن است. در بحث قهرمانان این ادبیات ذکر این مورد کافی ست که این قهرمانان به مرور زمان جنبه های واقعی درمنظر مخاطبان پیدا می کنند ودر نظر حاکمان این جوامع تلاش در جهت انطباق این قهرمانان با خویش زیاد می شوند ، رسانه ها نیز اینچنین گام برمی دارند تا با نشان دادن این کارکتر ها القاء آنان را به جامعه بیشتر نمایند وکم کم شخصیتهای سیاسی درچنین جوامعی از طریق ادبیات ورسانه وقهرمانان درون آن مشروعیت یا اقبالی عمومی پیدا می کنندکه کاملا کاذب وپوشالی ودراثر تبلیغات رسانه ای می باشد  . پس درچنین جوامعی اینچنین ادبیاتی مانند سم مهلکی جامعه را به باورهای غلط می کشاند واین باورها را درون این جامعه نهادینه می کند. حال اگر قهرمان فلان داستان برای نیل به اهداف حزبی از خشونت بیرحمانه ای استفاده می کند برای جامعه تحت سیطره حکومت توتالیتر این نوع خشونت کم کم جنبه ای عادی وروزمره پیدا می کند.

2- ادبیات آنارشیستی

دردولتهای توتالیتر اقدامات نظارتی واعمال قدرت حکومت هیچ حدی نداردوقدرت درتمامی عرصه های رسانه ای ، هنری ، خبری و... به طور مستمر نظارت واعمال نظر دارد .مفهوم ادبیات متعهد وغیر متعهد دقیقا مفهومی ست که درچنین جوامعی شکل می گیرد ، روزی اگر ادبیاتی خارج از چهارچوب ارزش های توتالیتری عمل کند ، این نوع ادبیات مفهومی شری میابد . برنامه ریزان این نوع جوامع همواره تلاش در شکل دهی باورهایی هستند که از طریق آنها بتوانند مردم را به خود حکومت نزدیک ترکنند وهرنوع دگر اندیشی را چه از طریق سرکوب وچه از طریق تبلیغات ازبین ببرند ، خشونت در این چنین جوامع منحصر به ترور های پلیسی نیست بلکه گاها از طریق ترور شخصیت یا ایجاد جریانهای موازی در پدیده های ایجاد شده تلاش در تخریب وازبین بردن می نمایند. یکی از این  راه ها آلوده کردن ذهن مخاطبان نسبت به هرنوع ادبیات وهنر گراندیشانه از طریق ترویج تفکرات آنارشیستی وبنیان فکنانه  می باشد . درچنین جوامعی وقتی مردم ببینند که ادبیات در گونه دیگر خود شکلی مضحک ، بی معنا ، مضمحل وبدون ریشه دارد نسبت به کل مفهوم ادبیات بدبین شده وخویش را ازپدیده ادبیات دور می کنند . خصوصیت چنین جریانهایی دورنمودن وبی اعتماد نمودن مخاطبان نسبت به هرنوع جریان ادبی وهنری می باشد وزمانیکه زیبایی شناسی تاریخی مخاطب را به بازی های مضحک بدهی بزرگترین خدمت به این نوع حکومتها نموده ای زیرا این ادبیات ، به رغم شکل وبافت مدرنیستی که نشان می دهند درماهیت ساختی ارتجاعی را با خود همراه دارند ومخاطب را به سوی قهر ادبی وهنری می کشاند. ادبیاتی که مخاطب ندارد ، مخاطب رسانه هایی می شود که  حکومتهای توتالیتر تعیین میکنند. این جریانها کم کم هدفمند می شوند تا در یک برهه زمانی جای خود را به جریان دیگری بدهند ودراین پروسه تنها روزبه روز اندیشه مخاطبان را ازخویش دور می کنند ونه چیز دیگر.

3- ادبیات مستقل

در هر جامعه هستند افرادی که همواره فکر می کنند وتلاش درراه اصلاح باورها ومشکلات یک جامعه هستند وازراه های مختلف سیاسی ، اجتماعی ، ادبی وهنری تلاش در یافتن راه مبارزه می نمایند. درکنارنظارتهای شدید حکومتهای توتالیتر وخشونتهای مضاعف آنها ادبیاتی نیز در کنار صداهای رسمی شکل می گیرد که ادبیات مستقل نام می گیرد . ادبیات مستقل ادبیاتی واقعی با اهدافی تکثر گرایانه وبه دور از سانسور وهراس می باشد . این ادبیات که ازنوع همان ادبیات غیر متعهد ازنظر حکومتهای توتالیتر محسوب می شود همواره به عنوان خالق آثاراعتراضی ، باورهای انقلابی ، شکلهای واقعی از زندگی مردمی ست که زیر نظر اینچنین حکومتهایی زندگی می کنند وتلاش می نماید تا این اعتقادات القاء شده ازسوی حکومتهای توتالیتر به مردم را سامان دهد، مردم را به سمت وسویی بکشاند که کم کم متوجه جور تاریخی روا شده در حق خودشوند وبه اندیشه بیفتند. اندیشه گرا بودن این ادبیات نقطه قوت واصلی آن محسوب می شود.

ادبیات منهای ادبیات

اما باتمام جریانهای ادبی موجود در جوامع توتالیتر نتیجه نهایی که حاصل می شود ادبیات بودن ادبیات است زیرا تمامی جریانها یا درجهت جریان حکومت توتالیتر یا مخالف آن حرکت می کنند وکسی به فکر ادبیات نیست وتلاشی درجهت خلق آثار ادبی نمی نماید . دراین حکومتها همواره ادبیات واقعی که نه حاصل جریانهای سیاسی باشد ونه مخالف جریانهای سیاسی از نظر مردم ودگراندیشان مورد قبول واقع نمی شود ودرچنین جوامعی که همه زبان حکومت یا زبان اعتراضند ، ادبیات در همان زمان متوقف می شود وتا بروز استعداد در نطفه با تزریق سیاست یا باور خفه می شود . ادبیات در چنین جوامعی منهای ادبیات همواره وحود دارد .

زبان دردهانت مغالطه می کند ....

مغالطه به جای نقد ، میانبارگی به جای شناخت

بررسی نوشته ای از کوروش همه خانی

برروی شعرهای زیبا کرباسی با عنوان:

:"زبان در دهانم سرخترین بلبل است "

شعر : ازبنیادگرایی تا دموکراسی زبان

"شاعری صناعتی ست که شاعر بدان صناعت اتساق مقدمات موهمه کند والتئام قیاسات منتجه برآن وجه که معنی خرد را بزرگ گرداند ومعنی بزرگ را خرد ونیکورا در خلعت زشت بازنماید وزشت را در صورت نیکو جلوه کندوبا ایهام قوتهای غضبانی وشهوانی را برانگیزد، تا بدان ایهام طباع راانقباضی یا انبساطی بود وامورعظام را در نظام عالم سبب شود." چهارمقاله نظامی عروضی / در ماهیت شعر وصلاحیت شاعر

شاید اولین اثری که درباره شعر وشاعری بانگاه آنتولوژیک موجود باشد کتاب چهارمقاله نظامی عروضی است که درمقاله دوم آن کتاب به بحث درباره شعرمی پردازد ، یعنی درکناراهم موضوعات وپدیده های قابل بحث آن عصر : دبیری ، طب ونجوم ، شعر را نیزمورد بررسی قرارمی دهد. در واقع اگر دبیری را نوعی اشتغال یا پدرعلم امروزمدیریت بدانیم ، - به تعابیر وتعاریف نظامی عروضی – ونجوم وطب را در راستای علم قراردهیم ، شعر به عنوان فن آوری رسانه ای وصنعتی که بزرگترین کارها در نظام عالم سبب می شود حتی مهمترازعلوم سه گانه فوق مطرح می گردد. درهیچ کجای تاریخ ادبیات فارسی اینچنین تعبیری ازشعر صورت نگرفته است واین شاید فلسفی ترین نوع وکاملترین باوری ست که ذهن آنزمانی نظامی عروضی ازشعرارائه کرده است .

ذکراین مقدمه تاکییدبرجایگاهی ست که شعروزبان شعر درتمامی زمانها داشته است و ایرانیان شعر رانه به صورت یک تفنن یا هنر- به معنای زیباشناسانه آن – که همواره به صورت یک " پدیده " مستقل وهدفمند بانگاهی بنیان فکنانه نسبت به پدیده های جاری می دانسته اندوهمیشه تلاش نموده تاازاین "صناعت " تعبیروتعریف درستی ارائه نمایندونهایتا به این نکته ختم می شود که شعر درقیاس یا صناعات دیگر بشر ، مجهول تر ازیک تمایل کمال گرایانه می نماید .

اگر روزی بشر برای رفع بلایای جسمانی به طب ، یا شناخت مجهولات کائنات وتجسم منتج به حقیقت آن  به نجوم می رسد ، شعر پاسخ کدام نیاز بشری بوده است که انسان در مابین تمدنهای قوام یافته وجوان آن روزگاران ودرکشاکش نبردها وکشتارها ، سلطه بیگانگان وقدرت مخرب قدرتمندان تا ظهور مدرنیته وتمدن نوین بشری وشکل گیری نوع دیگری ازدیکتاتوری وسرکوب همواره این نیاز مجهول بشرپایداربوده وبرمبنای آن شعر هویتی به نام زبان یافته که خویش را محصول تاریخ وزیبایی وتحول می داند.

اگر شعر رانوعی باورمتصل به زمان ومکان خاصی ندانیم وشاعررا معاصر تمام زمانها حس کنیم ، زبان شکلی سیال میابد آنچنانکه نمونه های کلاسیک شعر فارسی همواره تلاش نموده است تا ازعنصر زمان به عنوان ساختی سیال بهره گیرد. دراینجا ذکر این مورد ضروریست ، زمانی شعر به معنای واقعی باتمامی معیارهای بیان شده کلاسیک خود مطرح می شود که زبان ومعنا درآن به زمان تعهدی کلامی داشته باشد ونه مکانی وتاریخی ... که در غیر اینصورت تاریخ مصرفل شعر درهمان نقه اززمان سرایش متوقف شده ، همین امر پیرامون اتخاذزمان آینده یا سرایش برای فردا نیزبوجود می آید ، شعری که اکنون فهم نمی شود ودرآینده نیزفراموش می شود.

زبان درشعرازماهیت بنیادگرایانه تعاریف وقالبهای مشخص عروضی درفرم به دموکراسی سرایش می رسد ، نه اینکه خویش را دربازی دموکراسی زبان به فراموشی زبان بسپارد نه آنقدر برتعاریف وصنایع پافشاری کند که شعرفراموش شود.

ونکته اصلی بحران ادبیات امروز ایران عدم توجه به درک صحیح از ماهیت شعر ، زمان وزبان می باشد واینگونه است که شعر نه درنگاه مخاطب که درباورخود شاعرنیز کلامی ناهمگون معنا می گیرد.